gth

Willem Mengelberg (1871-1951) was aan het eind van de jaren twintig / begin jaren dertig van de vorige eeuw misschien wel de meest beroemde Nederlander ter wereld, hoewel Duitser van afkomst. Hij was in 1895 al op zijn 24e dirigent geworden van het pas gevormde Concertgebouworkest en in no time stuwde hij dat orkest (en zichzelf) op in de vaart der volkeren met concertreizen naar Brussel, Londen, Parijs, Frankfurt e.a.. het succes van die reizen leverde hem vele belangrijke contacten op (Toscanini, Grieg, Mahler) en ook gastdirigentschappen aan de andere kant van de oceaan.

Mengelberg moet het allemaal als in een roes hebben beleefd, want intussen dreigde de werkelijkheid langzaam aan hem voorbij te gaan. Veel van zijn (Joodse) vrienden en collega’s (Arnold Schönberg, Bruno Walter en Otto Klemperer) moesten vanaf 1933 hals-over-de-kop Duitsland ontvluchten omdat ze er hun leven niet meer zeker waren en er in ieder geval niet meer konden werken. Mengelberg (voelde hij zich nog te veel Duits?) stond erbij en keek ernaar. Hij deed wel zijn best voor Joodse musici in zijn eigen Concertgebouworkest, maar als die musici op een dag niet meer kwamen opdagen liet hij het verder ook maar zo. Hij bleef gewoon door dirigeren, ook in Duitsland en na 1939 ook in de door Duitsland bezette gebieden. Zo dirigeerde hij begin juli 1940 in Berlijn een Tsjaikowski-herdenkingsconcert en nog in juni 1944 zwaaide hij de stok over een Beethoven-cyclus in Parijs.

Na de bevrijding ging Mengelberg dan ook in de ban. De Centrale Ereraad voor de Kunst verordonneerde dat hij tot 1951 niet meer in Nederland mocht dirigeren en dat al zijn onderscheidingen hem moesten worden afgepakt. Mengelberg woonde toen al lang in Zwitserland, waarheen hij om belastingtechnische redenen al vóór de oorlog was gegaan. Nog voordat de ban zou verlopen, stierf hij ook daar.

Arnold Schönberg (1874-1951) was van Oostenrijks-Hongaarse afkomst, maar Joods genoeg om uit Europa weg te vluchten. Deze grote componist, zo niet grondlegger van een nieuwe kunstmuziek met atonale elementen, oprichter van de Tweede Weense School en auteur van gezaghebbende boeken op het terrein van de muziektheorie, was altijd een grote vriend geweest van Willem Mengelberg. Het is niet helder hoe zich gevoeld moet hebben toen hij in 1933 naar de Verenigde Staten vertrok, terwijl hij Mengelberg zag triomferen, ook op de podia van de nazi’s.

Ooit was het anders geweest. In de zomer van 1920 wisten ze nog van helemaal niets en liepen ze samen op het strand van Noordwijk.

Advertenties